Δύο από τις σημαντικότερες μορφές των ελληνικών γραμμάτων συνδέθηκαν με την Αίγινα με διαφορετικό τρόπο: ο Νίκος Καζαντζάκης έκανε το νησί τόπο ζωής και δημιουργίας, ενώ ο Γιώργος Σεφέρης έζησε εδώ ένα καθοριστικό καλοκαίρι της προσωπικής του ζωής.
Υπάρχουν τόποι που λειτουργούν απλώς ως προορισμοί και άλλοι που καταφέρνουν να γίνουν μέρος της ζωής και του έργου όσων περνούν από αυτούς. Για δύο από τις σημαντικότερες μορφές των ελληνικών γραμμάτων, τον Νίκο Καζαντζάκη και τον Γιώργο Σεφέρη, η Αίγινα υπήρξε κάτι περισσότερο από ένα κοντινό νησί για τις ημέρες του καλοκαιριού.
Στη δεκαετία του 1930, σε μια Αίγινα πολύ διαφορετική από τη σημερινή, οι δύο δημιουργοί βρέθηκαν στο νησί για διαφορετικούς λόγους και άφησαν πίσω τους δύο εντελώς διαφορετικές ιστορίες. Ο Καζαντζάκης βρήκε εδώ έναν τόπο στον οποίο μπορούσε να απομονωθεί, να εργαστεί και τελικά να εγκατασταθεί, ενώ ο Σεφέρης έζησε ένα καλοκαίρι που συνδέθηκε με την αρχή της σχέσης του με τη Μάρω και άφησε ίχνη στα ημερολόγια και στη γραφή του.
Ο Καζαντζάκης και το σπίτι στα Πλακάκια
Η σχέση του Νίκου Καζαντζάκη με την Αίγινα εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς της δημιουργικής του ζωής.
Στα μέσα της δεκαετίας του ’30, έχοντας ήδη γνωρίσει το νησί και επηρεασμένος και από τη σχέση του με τον ζωγράφο Τάκη Καλμούχο, επέλεξε τα Πλακάκια για να δημιουργήσει το δικό του καταφύγιο. Το σπίτι άρχισε να χτίζεται το 1936 και από την επόμενη χρονιά ο Καζαντζάκης εγκαταστάθηκε εκεί μαζί με την Ελένη.
Ήταν ένα λιτό σπίτι κοντά στη θάλασσα, μακριά από τον θόρυβο της Αθήνας, το οποίο ο ίδιος αποκαλούσε «Κουκούλι». Οι ημέρες του ήταν οργανωμένες γύρω από τη δουλειά, με πολλές ώρες γραφής και διαβάσματος, αλλά και περιπάτους και επαφή με τη θάλασσα, σε μια καθημερινότητα που του επέτρεπε να συγκεντρώνεται στη δημιουργική του εργασία.
Για τον Καζαντζάκη, επομένως, η Αίγινα δεν αποτέλεσε απλώς έναν τόπο διακοπών, αλλά εξελίχθηκε σε βάση ζωής και εργασίας για μια ιδιαίτερα σημαντική περίοδο της πορείας του.
Από την «Οδύσσεια» στον «Αλέξη Ζορμπά»
Μερικά από τα σημαντικότερα έργα του συνδέονται άμεσα με τα χρόνια που πέρασε στο νησί. Στην Αίγινα ολοκλήρωσε το 1938 την τελική μορφή της «Οδύσσειας», του μεγάλου ποιητικού έργου στο οποίο είχε αφιερώσει χρόνια δουλειάς, ενώ λίγο αργότερα, στα δύσκολα χρόνια της γερμανικής Κατοχής, εργάστηκε στο σπίτι των Πλακακίων πάνω στο «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», το έργο που έμελλε να αποκτήσει παγκόσμια αναγνώριση.
Η ζωή στο νησί εκείνη την περίοδο μόνο ειδυλλιακή δεν ήταν. Η έλλειψη τροφίμων και οι δυσκολίες της Κατοχής επηρέασαν έντονα την καθημερινότητα, χωρίς όμως να σταματήσουν τη δημιουργική δραστηριότητα του Καζαντζάκη. Παράλληλα εργάστηκε πάνω σε θεατρικά έργα, μεταφράσεις και άλλα κείμενα, μετατρέποντας ουσιαστικά το σπίτι του στα Πλακάκια σε ένα από τα σημαντικότερα δημιουργικά εργαστήρια της ζωής του.
Ακόμη και όταν βρισκόταν μακριά από το νησί, η Αίγινα επανερχόταν στις επιστολές και στις σκέψεις του, με αναφορές στο σπίτι, στη θάλασσα και στο ιδιαίτερο τοπίο που είχε επιλέξει ως καταφύγιό του.
Μια Αίγινα γεμάτη ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών
Η παρουσία του Καζαντζάκη δεν ήταν μεμονωμένη. Η Αίγινα του Μεσοπολέμου και των επόμενων δεκαετιών άρχισε σταδιακά να προσελκύει συγγραφείς, καλλιτέχνες και ανθρώπους του πνεύματος, με τα Πλακάκια και την ευρύτερη περιοχή να αποκτούν ιδιαίτερη θέση σε αυτή την πολιτιστική διαδρομή.
Ο Καζαντζάκης συναναστρεφόταν προσωπικότητες όπως ο Άγγελος Σικελιανός, ο Παντελής Πρεβελάκης και ο Στράτης Μυριβήλης, ενώ κατά καιρούς περνούσαν από το νησί και άλλοι άνθρωποι των γραμμάτων. Τις επόμενες δεκαετίες η ίδια περιοχή θα συνδεόταν με σημαντικούς εικαστικούς δημιουργούς, όπως ο Χρήστος Καπράλος, ο Νίκος Νικολάου και ο Γιάννης Μόραλης, δημιουργώντας μια πολιτιστική παράδοση που παραμένει μέχρι σήμερα αναπόσπαστο μέρος της ταυτότητας της Αίγινας.
Το καλοκαίρι του Σεφέρη στην Αίγινα
Διαφορετική, αλλά εξίσου ενδιαφέρουσα, είναι η σχέση του Γιώργου Σεφέρη με την Αίγινα. Ο ποιητής δεν εγκαταστάθηκε στο νησί όπως ο Καζαντζάκης, όμως το καλοκαίρι του 1936 απέκτησε ιδιαίτερη σημασία τόσο για την προσωπική του ζωή όσο και για τις εικόνες που αργότερα θα εμφανίζονταν στα γραπτά του.
Εκείνη την περίοδο είχε ήδη γνωρίσει τη Μαρίκα Λόντου, τη μετέπειτα Μάρω Σεφέρη, στην Αθήνα. Εκείνη παραθέριζε στην Αίγινα και ήταν η ίδια που τον παρότρυνε να επισκεφθεί το νησί, θεωρώντας ότι συνδύαζε δύο στοιχεία που αγαπούσε: το αττικό τοπίο και τη νησιωτική ζωή.
Ο Σεφέρης άρχισε να έρχεται στην Αίγινα και οι συναντήσεις τους στο νησί αποτέλεσαν μέρος της αρχής μιας σχέσης που έμελλε να καθορίσει την προσωπική του ζωή. Ο Σεφέρης και η Μάρω παντρεύτηκαν λίγα χρόνια αργότερα και έμειναν μαζί μέχρι τον θάνατο του ποιητή το 1971.
Η εκδρομή στην Αφαία που πέρασε στα ημερολόγιά του
Μία από τις χαρακτηριστικότερες καταγραφές εκείνου του καλοκαιριού αφορά την εκδρομή του Σεφέρη και της Μάρως στον Ναό της Αφαίας. Η διαδρομή μέσα από το νησί, η Αγία Μαρίνα, ο αρχαίος ναός και η θέα προς τη θάλασσα αποτέλεσαν εικόνες που ο ποιητής κατέγραψε στις «Μέρες», τα προσωπικά ημερολόγια που αποτελούν σήμερα σημαντική πηγή για τη ζωή και το έργο του.
Η εμπειρία εκείνης της ημέρας δεν έμεινε μόνο ως μια ταξιδιωτική ανάμνηση. Το τοπίο της Αφαίας, οι αρχαίες κολόνες και η θάλασσα παρέμειναν στη μνήμη του και στοιχεία από την επίσκεψη εμφανίστηκαν αργότερα, με διαφορετικούς τρόπους, στη γραφή του. Στα ημερολόγιά του υπάρχουν και άλλες αναφορές στην Αίγινα, αποτυπώνοντας το ενδιαφέρον του για τη φυσιογνωμία και το τοπίο του νησιού.
Η Αίγινα ως τόπος δημιουργίας
Ο Καζαντζάκης και ο Σεφέρης έζησαν την Αίγινα με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Για τον πρώτο έγινε τόπος μόνιμης εγκατάστασης και δημιουργικής εργασίας, όπου συνδέθηκε με ορισμένα από τα σημαντικότερα έργα της ζωής του. Για τον δεύτερο, το νησί συνδέθηκε κυρίως με ένα καθοριστικό καλοκαίρι, την αρχή ενός μεγάλου προσωπικού δεσμού και εικόνες που πέρασαν στα ημερολόγια και στην ποίησή του.
Οι δύο ιστορίες αποτελούν παράλληλα κομμάτια μιας ευρύτερης πολιτιστικής διαδρομής της Αίγινας, η οποία για πολλές δεκαετίες προσέλκυσε λογοτέχνες, ζωγράφους, γλύπτες και ανθρώπους του πνεύματος. Η μικρή απόσταση από την Αθήνα, το φυσικό τοπίο και η δυνατότητα απομόνωσης που προσέφερε τότε το νησί συνέβαλαν στο να δημιουργηθεί ένας ιδιαίτερος δεσμός με ανθρώπους που άφησαν καθοριστικό αποτύπωμα στη σύγχρονη ελληνική τέχνη και λογοτεχνία.
Η παρουσία τους εξακολουθεί να αποτελεί μέρος της πολιτιστικής ταυτότητας του νησιού, από το σπίτι του Καζαντζάκη στα Πλακάκια μέχρι την Αφαία του Σεφέρη, συνδέοντας την Αίγινα με μερικές από τις σημαντικότερες σελίδες της νεότερης ελληνικής πνευματικής ιστορίας.
Διαβάστε επίσης: Αίγινα: Καταφύγιο και έμπνευση για Έλληνες δημιουργούς
