Ανοίγεις το κινητό «για λίγο» και ξαφνικά έχει περάσει μισή ώρα. Δεν θυμάσαι τι ακριβώς είδες — μόνο ότι ήταν πολλά μικρά βίντεο, το ένα μετά το άλλο. Το ίδιο τραγούδι, οι ίδιες κινήσεις, οι ίδιες γρήγορες εναλλαγές εικόνων. Instagram Reels, TikTok, YouTube Shorts. Μια ατελείωτη ροή από στιγμές που διαρκούν λιγότερο από μια ανάσα. Κάποτε λέγαμε ότι το ίντερνετ σκότωσε την τηλεόραση. Σήμερα μοιάζει σαν τα 10-15 αυτά δευτερόλεπτα να σκοτώνουν τα πάντα.
Δεν είναι ιδέα μας — συμβαίνει πραγματικά
Το σύντομο βίντεο είναι ίσως το πιο επιτυχημένο ψηφιακό προϊόν της εποχής. Όχι επειδή είναι «καλύτερο», αλλά επειδή είναι σχεδιασμένο να μην τελειώνει ποτέ. Έρευνες δείχνουν ότι η υπερβολική κατανάλωση τέτοιου περιεχομένου συνδέεται με δυσκολία συγκέντρωσης, μειωμένο αυτοέλεγχο και αυξημένη αναβλητικότητα. Ο εγκέφαλος συνηθίζει στη γρήγορη ανταμοιβή και αρχίζει να αποφεύγει οτιδήποτε απαιτεί χρόνο. Ακόμη και λίγα λεπτά συνεχούς scrolling μπορούν να μειώσουν προσωρινά την ικανότητα συγκέντρωσης σε πιο «βαρύ» περιεχόμενο — ένα βιβλίο, μια μελέτη, ακόμη και ένα μεγάλο άρθρο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο κόσμος σταμάτησε να διαβάζει. Σημαίνει ότι διαβάζει αλλιώς — λιγότερο, πιο αποσπασματικά και κυρίως μέσα από οθόνες. Τίτλους, captions, αποσπάσματα, σχόλια. Μικρές δόσεις πληροφορίας αντί για συνεχές κείμενο. Σε μια κουλτούρα στιγμιαίας ικανοποίησης, το βιβλίο μοιάζει «αργό», η εφημερίδα «παλιά», το μεγάλο άρθρο «κουραστικό». Όχι επειδή έγιναν χειρότερα — αλλά επειδή όλα τα υπόλοιπα έγιναν πολύ πιο γρήγορα.
Παράλληλα, δεν είναι μόνο οι influencers που παράγουν περιεχόμενο. Είναι οι επιχειρήσεις, οι οργανισμοί, τα μέσα ενημέρωσης, ακόμη και τα μικρά καταστήματα της γειτονιάς. Όλοι πρέπει να είναι παρόντες στα social media, να ανεβάζουν συνεχώς, να παραμένουν «ορατοί». Η βιτρίνα μεταφέρθηκε από τον δρόμο στην οθόνη — και αν δεν εμφανίζεσαι στο feed, είναι σαν να μην υπάρχεις. Αρκεί να κοιτάξει κανείς πόσα μικρά μαγαζιά, από ξενοδοχεία μέχρι περίπτερα, έχουν πλέον ενεργούς λογαριασμούς και καθημερινό περιεχόμενο. Όχι απαραίτητα επειδή το θέλουν, αλλά επειδή το απαιτεί η εποχή. Επιχειρήσεις που μέχρι πριν λίγα χρόνια βασίζονταν στην καλή φήμη, τη βιτρίνα ή το στόμα-με-στόμα, τώρα πρέπει να είναι content creators.
Το παράδοξο είναι ότι τόση «ψυχαγωγία» δεν μας κάνει λιγότερο βαριεστημένους. Το συνεχές ζάπινγκ από βίντεο σε βίντεο μπορεί τελικά να αυξήσει το αίσθημα κενού και ανικανοποίητου. Τίποτα δεν προλαβαίνει να ολοκληρωθεί, τίποτα δεν μένει πραγματικά. Περνά χρόνος, αλλά δεν δημιουργείται εμπειρία.
Μπορεί να γυρίσει αυτό;
Κι όμως, υπάρχει και μια μικρή αισιοδοξία. Οι νευροεπιστήμονες τονίζουν ότι ο εγκέφαλος είναι πλαστικός. Όπως προσαρμόζεται στη διάσπαση, μπορεί να επανεκπαιδευτεί στη συγκέντρωση. Άνθρωποι που μειώνουν δραστικά τη χρήση social media συχνά αναφέρουν ότι επανέρχεται η προσοχή, η υπομονή και η διάθεση για πιο ουσιαστικές δραστηριότητες. Δεν πρόκειται για μόνιμη «ζημιά». Είναι συνήθεια — και οι συνήθειες, όσο δύσκολα κι αν αλλάζουν, αλλάζουν.
Το πραγματικό ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν θα σταματήσουμε να διαβάζουμε. Είναι αν θα μπορούμε. Γιατί η προσοχή είναι σαν μυς: αν δεν τη χρησιμοποιείς, ατροφεί· αν τη δουλέψεις, δυναμώνει. Και σήμερα σχεδόν όλα γύρω μας είναι σχεδιασμένα για να την αποσπούν.
Ίσως το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι βλέπουμε περισσότερα μικρά βίντεο, αλλά ότι αρχίζουμε να σκεφτόμαστε σαν αυτά. Γρήγορα, επιφανειακά, με συνεχή μετάβαση στο επόμενο πριν ολοκληρωθεί το προηγούμενο. Λίγη πληροφορία, λίγη συγκίνηση, λίγο χιούμορ — και αμέσως μετά κάτι άλλο. Η διάρκεια γίνεται σχεδόν αφύσικη — και φυσικά δεν ικανοποιούμαστε με τίποτα.
Γιατί τελικά δεν είναι ότι ο κόσμος δεν έχει χρόνο. Είναι ότι έμαθε να μην αντέχει τον χρόνο. Και ίσως το πιο ριζοσπαστικό πράγμα σήμερα να μην είναι να δημιουργήσεις περισσότερο content ούτε να καταναλώσεις περισσότερο, αλλά απλώς να σταματήσεις το scrolling και να μείνεις σε κάτι που πραγματικά αξίζει. Να επιλέγεις συνειδητά πού δίνεις την προσοχή σου, ποιον εμπιστεύεσαι για ενημέρωση και τι αξίζει να κρατήσεις στο μυαλό σου — γιατί στην εποχή της reelοποίησης ζούμε ταυτόχρονα και στην εποχή της παραπληροφόρησης, της υπερβολής και του «άκουσα — είδα — αναπαράγω».
Η προσοχή σου είναι ίσως το πιο πολύτιμο πράγμα που έχεις online. Και όπως κάθε πολύτιμο πράγμα, δεν πρέπει να τη σκορπάς παντού, αλλά μόνο εκεί που πραγματικά αξίζει.
Και αν κατάφερες να φτάσεις το διάβασμα μέχρι εδώ, τότε — ειλικρινά — χαίρομαι πολύ που για λίγα λεπτά το aegina365.gr άξιζε την προσοχή σου περισσότερο από τα επόμενα 10 δευτερόλεπτα ενός άγνωστου βίντεο.
Γράφει ο Ιάσονας Λάλιζας
