Ένα νέο, φιλόδοξο εγχείρημα έρχεται να βάλει τον Σαρωνικό Κόλπο στο μικροσκόπιο της επιστήμης, όχι απλώς για να καταγράψει την εικόνα του, αλλά για να οδηγήσει σε πρακτικές λύσεις προστασίας και αποκατάστασης. Το Saronicos Project, μια στρατηγική πρωτοβουλία του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αθανάσιος Κ. Λασκαρίδης, ξεκινά με ισχυρή χρηματοδότηση 1,5 εκατ. ευρώ και ορίζοντα υλοποίησης έως πέντε χρόνια, επιδιώκοντας να προσφέρει για πρώτη φορά μια ολοκληρωμένη, επιστημονικά τεκμηριωμένη χαρτογράφηση της κατάστασης του κόλπου.
Ταυτόχρονα, το πρόγραμμα «χτίζει» πάνω στη συνεργασία: περισσότερους από 10 φορείς από τον ακαδημαϊκό χώρο, τον δημόσιο τομέα και την ιδιωτική πρωτοβουλία ενώνουν δυνάμεις, ώστε τα δεδομένα που θα συλλεχθούν να μεταφραστούν σε συγκεκριμένες προτάσεις πολιτικής και σε στοχευμένες παρεμβάσεις.
Πρώτη αποστολή στα Μέθανα: δύο πλοία, μία κοινή αποστολή
Η πρώτη μεγάλη δράση του Saronicos Project πραγματοποιήθηκε με μια 10ήμερη αποστολή που ξεκίνησε στις αρχές Φεβρουαρίου, έχοντας ως αφετηρία την περιοχή των Μεθάνων. Εκεί, για πρώτη φορά, οργανώθηκε κοινή επιχειρησιακή και ερευνητική κινητοποίηση ανάμεσα στο πλοίο «Τυφώνας» του Ιδρύματος, το Oceanus Lab του Πανεπιστημίου Πατρών και το ερευνητικό σκάφος Ω/Κ «ΑΙΓΑΙΟ» του ΕΛΚΕΘΕ.
Και αυτό έχει σημασία, γιατί η έρευνα «τρέχει» παράλληλα σε περισσότερα επίπεδα: από την καταγραφή βενθικών οικοσυστημάτων, μέχρι τη χαρτογράφηση βαθιών λεκανών όπου συσσωρεύεται διαχρονικά το ανθρώπινο αποτύπωμα.
Εντυπωσιακός βυθός, κρίσιμα δεδομένα
Στην περιοχή κοντά στο ηφαίστειο των Μεθάνων, το πλοίο «Τυφώνας» αξιοποίησε τηλεχειριζόμενο υποβρύχιο όχημα (ROV) και εστίασε στο υποθαλάσσιο ηφαιστειακό πεδίο του Παυσανία και σε επιλεγμένους ηφαιστειακούς κώνους. Οι επιστήμονες κατέγραψαν δομές και οικοσυστήματα σε βάθη 65 έως 180 μέτρων, ενώ παράλληλα συνέλεξαν βίντεο πολύ υψηλής ανάλυσης για ακριβέστερη ταξινόμηση οργανισμών.
Μάλιστα, οι καταγραφές ανέδειξαν βενθικά οικοσυστήματα υψηλής βιοποικιλότητας, συμπεριλαμβανομένων οικοσυστημάτων προτεραιότητας, όπως τα ενασβεστωμένα ροδοφύκη. Σε αρκετά σημεία, οι εικόνες από τον πυθμένα έδωσαν ένα απρόσμενα «εξωτικό» αποτέλεσμα, καθώς ορισμένες περιοχές θυμίζουν τροπικά τοπία – παρότι βρισκόμαστε λίγα μίλια από το μεγαλύτερο αστικό κέντρο της χώρας.
400 τετρ. χλμ. βυθομετρίας και 580 χλμ. σεισμικών τομών
Την ίδια στιγμή, το Ω/Κ «ΑΙΓΑΙΟ» του ΕΛΚΕΘΕ «διάβασε» τις βαθιές λεκάνες του Σαρωνικού – τις φυσικές «παγίδες» όπου συσσωρεύεται η ρύπανση με την πάροδο του χρόνου. Κατά τη διάρκεια του πλου, η ερευνητική ομάδα προχώρησε σε χαρτογράφηση περίπου 350–400 τετραγωνικών χιλιομέτρων βυθομετρίας, αποκαλύπτοντας ένα έως σήμερα άγνωστο υποθαλάσσιο ανάγλυφο. Επιπλέον, κατέγραψε σχεδόν 580 χιλιόμετρα σεισμικών τομών, φέρνοντας στο φως παλαιο-λίμνες και παλαιο-ακτογραμμές από περιόδους χαμηλότερης στάθμης της θάλασσας, αλλά και κατολισθήσεις και ενεργά ρήγματα που δεν είχαν εντοπιστεί έως τώρα.
Με άλλα λόγια, η αποστολή δεν περιορίστηκε σε μια «φωτογραφία» του βυθού: δημιούργησε μια βάση δεδομένων που επιτρέπει συγκρίσεις, εκτιμήσεις κινδύνου και στοχευμένες προτεραιότητες για τη διαχείριση του κόλπου.
Από την επιστήμη στην κοινωνία: καθαρισμοί και εκπαίδευση
Ωστόσο, το Saronicos Project δεν κινείται μόνο στο πεδίο της έρευνας. Παράλληλα με τις επιστημονικές εργασίες, η μόνιμη ομάδα του «Τυφώνας» πραγματοποίησε καθαρισμούς σε απρόσιτες ακτές, ενώ το πρόγραμμα «άνοιξε» και προς την τοπική κοινωνία μέσω εκπαιδευτικών δράσεων: περισσότερα από 150 παιδιά συμμετείχαν σε ενημερωτικά προγράμματα σε δημοτικά σχολεία της περιοχής.
Έτσι, το έργο επιχειρεί να πετύχει διπλό στόχο: αφενός να συλλέξει δεδομένα υψηλής αξίας και αφετέρου να δημιουργήσει περιβαλλοντική κουλτούρα, ειδικά στις νεότερες ηλικίες.
Γιατί ο Σαρωνικός είναι κρίσιμος – και γιατί πιέζεται
Ο Σαρωνικός, οριοθετημένος από τη νοητή γραμμή Πόρου–Σουνίου, συνδέεται με την ιστορία και την οικονομία της Ελλάδας: από τα αρχαία αθηναϊκά λιμάνια και τους πολιτιστικούς τόπους (Αθήνα, Σούνιο, Αίγινα, Ελευσίνα) έως το μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας στον Πειραιά. Επιπλέον, φιλοξενεί υποθαλάσσια πολιτιστική κληρονομιά και πιθανολογούμενα αρχαία ναυάγια, γεγονός που τον καθιστά μοναδικό.
Παράλληλα όμως, ειδικά τα τελευταία 50 χρόνια – και ιδιαίτερα στο βόρειο τμήμα του – ο κόλπος δέχεται έντονες ανθρωπογενείς πιέσεις: αστικά λύματα, απορρίμματα, ναυσιπλοΐα, βιομηχανικές δραστηριότητες και διάχυτες απορροές. Αυτές οι πιέσεις ενισχύουν φαινόμενα όπως ο ευτροφισμός και η μείωση οξυγόνου, επιβαρύνοντας τα οικοσυστήματα και επηρεάζοντας ακόμη και περιοχές μεγάλης ιστορικής αξίας.
Ένα πρότυπο περιβαλλοντικής διαχείρισης
Με το Saronicos Project, η συνεργασία επιστημονικών ομάδων, ιδιωτικής χρηματοδότησης και δημόσιων ερευνητικών υποδομών αποκτά χειροπιαστό περιεχόμενο. Και κυρίως, το πρόγραμμα θέτει έναν ξεκάθαρο στόχο: να μετατρέψει τα ευρήματα σε εφαρμόσιμες λύσεις.
Αν το εγχείρημα πετύχει, τότε ο Σαρωνικός δεν θα αποτελεί απλώς μια «δύσκολη» θαλάσσια περιοχή που προσπαθεί να αντέξει την πίεση. Αντίθετα, μπορεί να γίνει ένα μοντέλο για το πώς η Ελλάδα χαρτογραφεί, αξιολογεί και αποκαθιστά κρίσιμα θαλάσσια οικοσυστήματα, με βάση δεδομένα, συνεργασία και μετρήσιμες δράσεις.
